Güdül’ün Tarımsal Mirası

Güdül ilçesinde geleneksel olarak yetiştirilen yerel, atalık çeşitlerle ilgili bilgileri bu sayfada paylaşacağız.  
 
Peygamber arpası

Anadolu’da belki de tek kalmış, antik kavuzsuz (çıplak) arpa çeşidi. Yeşilöz’de Hatice Çoban’da bulduğumuz yarım kova arpayı yıllar içinde ekerek çoğaltmayı başardık. 

Keyman

Çemen yapımında da kullanılan boyotunun bir çeşididir. Sarı renkli küçük tohumları vardır. Güdül’e özgü bir soğuk yemek ve yemek katkısı olan keymanın yapımında kullanılır. Baklagil olma özelliinden dolayı yeşil gübre olarak  tarımda yardımcı bitki olarak kullanılabilir.

Yerel armut çeşitleri

Beypazarı ve Güdül’ün yüksek bölgeleri, birçoğu Ankara armudunun yerel varyasyonları olan pek çok armut çeşidinin gen kaynağıdır. Giderek azalmakla birlikte hala belirli bölgelerde kendibiten armut, desti/destebasan armudu, gül armudu, sakalıslatan armudu, ovaca armudu gibi farklı isimler alan eski çeşitlere rastlanmaktadır. Bölgede armutlar geleneksel olartak ahlat ağacına aşılanarak yetiştirilir.

Yerel kiraz çeşitleri

Güdül ilçesinde eski kirazlardan, silombo (veya silenboğa) kirazı, Tekke kirazı gibi ismler verilen çeşitler tek tük de olsa bulunmaktadır. Köylülerin zaman içinde ticari türlere yönelmiş olmalarıyla yerel şartlara uygun olmayan kiraz çeşitleri çoğalmıştır. Bunlar yerel iklim koşullarına ve zararlılara karşı daha dayanıksız olduğundan kiraz üretimi çoğu zaman yeterli randımanı vermemektedir.

Yerel kavun ve karpuz çeşitleri

Kabukları koyu yeşil-siyah tonlarında olan uzun, oval biçimdeki Ankara kavunu dışında, balkavunu çeşitleri de dahil, Güdül İlçesi’nde pekçok eski kavun çeşidi yetiştirilmeye devam edilmektedir. Bölgede kara karpuz adı verilen, iri siyah tohumlu, kabuğu koyu yeşil olan, yerel koşullara dayanıklı bir karpuz çeşidi de hâlâ bulunabilmektedir.

Yerel domates çeşitleri

Ankara’ya özgü domates denince günümüzde daha çok Ayaş domatesi akla gelir. Güdül tarihsel olarak Ayaş bölgesi ile bir bütünlük içinde olagelmiş. Bu yüzden bugün endüstriyel tarımda kaybolmaya yüz tutan Ayaş turuncu domatesi de dahil, balkabağına benzer bölmeli yapısıyla halkalı domates, küçük pembe domates ve tarlalarda kendilğinden de yetişen bir tür çeri domates Güdül’de yetiştirilmeye devam ediliyor. 

Yerel nohut çeşitleri 

Güdül’de kahverengi, mor, kırmızı, sarı renkli çeşitler, kabak nohudu veya Balıkesir denen açık renkli çeşitler de dahil birçok eski nohut çeşidi geleneksel olarak yetiştiriliyor. Doğada yabani nohut çeşitlerinin de görülmesi, bölgenin nohut için bir gen kaynağı alanı olduğuna işaret ediyor. Kırmızı ve sarı nohutlar geleneksel yöntemlerle sürdürülen leblebi üretiminde de kullanılıyor. Ancak son yıllarda leblebi için nohutun dışarıdan alınması ve çiftçilerin ticari çeşitlere yönelmesi nedeniyle bu atalık çeşitlerin soyu tehdit altında. Modern nohut çeşitlerinin birçoğunun mutasyon ıslahıyla elde edilmiş olması, sağlıklı gıdalar peşindeki tüketiciler için bu eski çeşitleri cazip hale getiriyor.

Atalık üzüm çeşitleri

Ankara şehrinin adını üzüm anlamına gelen “engür”den aldığı söylenir. Güdül’de de üzüm yetiştiriciliğinin geçmişi eskiye dayanıyor. Sadece Karacaören Köyü’nde hepsi çok eski, yerli çeşitler olan en az 20 farklı üzüm çeşidi bulunuyor. Bölgede bağcılık tamamen sulamasız yapılıyor. Üzümler tellere asma yöntemiyle değil, yerde yayılarak yetiştiriliyor. Karacaöfren’li üretici Ömer Çeliktaş’ın yardımıyla tespit ettiğimiz bazı çeşitler şunlar:

  • Balballı /  Kendibiten: Bölgede en çok yetiş tirilen üzüm çeşidi. Beyaz, meyvesi yuvarlak, ince kabukludur. Soğuğa fazla dayanmaz, çatlar. Şekeri yüksek, suyu boldur, pekmez yapımına uygundur.
  • Kadınparmağı: Beyaz, meyvesi hafif silindirik, çekirdeği daha büyük/belirgindir. Görece sert olur, yemelik olarak kullanılır. Dayanıklıdır. Çekirdeksiz İzmir üzümünün atası, büyük ve çekirdekli olanı gibi tarif edilebilir.
  • Hoca asması: Beyaz, olgunlaştığında hafif pembe veya kınalı, meyvesi yuvarlak veya hafif silindirik ve büyüktür. Kalın kabuklu ve dayanıklıdır. Hevenk için (kışa kadar mahzende saklamak için) uygundur. Geç olgunlaşır, Ekim sonuna doğru iyice tatlanır. Islah edilmiş çeşitlere en yakın çeşit olarak tarif ediliyor.
  • Tilkikuyruğu: Beyaz, olgunlaştığında pembemsi/kınalıdır. Biraz erken olur. Verimi görece düşüktür. Çok lezzetli, hoş kokuludur. Salkımların şeklinden dolayı (üstü geniş, alt kısma doğru sivri) bu adı alır. Karacaören’de az bulunan, nadir bir çeşittir. Meyvesinin ucu sivri olan, silindirik veya küt olan alt çeşitleri bulunur.
  • Çavuş: Beyaz, yuvarlak meyvelidir. Çok erken olur. İnce kabukludur. Doğrudan yemek için uygundur, hafif kokuludur. Pekmezi de yapılabilir.
  • Fesdiken / Yumrukara: Siyah, yuvarlak meyvelidir. Verimi bölgede iyidir. Görünüşü düzgün, kabuğu ince sayılır. Tatlı, lezzetlidir. Hevenk yapmaya (kilerde kışa bırakmaya) uygundur. Pek çok alt çeşidi bulunur. Başka yerlerde Feslikan (fesleğen) üzümü denen çeşit.  
  • Karagevrek / Büzgülü / İnekmemesi: Siyah, meyvesi yumurta şeklinde, görünüşü düzgündür. Yemelik, damağa hitap eder, hoş kokuludur. Çekirdeği küçüktür. Verimi bölgede iyi olup dayanıklı bir çeşittir. Şeker oranı diğerlerinden biraz düşük olsa da pekmez yapımında kullanılabilir.
  • Bozbağ / Değirmenci: Siyah, ince kabukludur. Dayanıklı olmadığı için pazara uygun değildir. Verimi iyidir. Yemek için çok tercih edilmez, şekeri yüksektir, en kaliteli pekmez bundan yapılır.
  • İstanbul Üzümü / Gelin Üzümü: Bu türe Gül Üzümü de denir. Pembe, küçük, uzunca meyvelidir. Çok güzel ve belirgin kokuludur. Kalın kabuklu, kabuğu biraz buruktur. Verimi çok yüksek değildir. Pekmezi yapılsa da fazla tercih edilmez.
  • Şıra Üzümü: Siyah, yuvarlak, salkımda sık daneli olur. Bol sulu olup şıra ve pekmez için uygundur. Yemeklik olarak da değerlendirilir.

Çeltik 

Bölgede artık çok az yetişen değerli ürünlerin başında çeltik gelmektedir. Eskinin yaban hayvanlarına karşı dayanıklı kırmızı ve kara kılçık çeşitleri artık neredeyse bulunmamaktdır. Yaşlılardan edindiğimiz bilgilere göre, çeltik tarımı yapılan zamanlarda, Anadolu’da pirinç yetiştiriciliğinde yaygın olarak kullanılan serpme yöntemiyle değil, fide dikme yoluyla ekim yapılmaktaydı. Böylece yabancı otlara karşı kimyasal kullanılmadan ot mücadelesi yapılabiliyordu. (Tahtacıörencik Köyü üreticilerinden Ayşe Araç’ın sözlü anlatımı)

Artık bulamadıklarımız: pamuk, eski havuçlar, susam, haşhaş

Yaşlılar eskiden Güdül’de yerel pamuk, haşhaş ve susam da yetiştirildiğini anlatmaktadır. Bizler eski pamuk tohumlarına ulaştık, ancak çimlendirme sağlayamadık. Bu yöndeki çabalarımızı sürdürüyoruz. Aynı şekilde, Beypazarı bölgesinin eski, çok büyük ve kırmızı havuç çeşitlerinin de tohumlarına ulaşamıyoruz. Haşhaş üretimi de uzun yıllardır, yasal olmadığı için terk edilmiş durumda.

Kunduru buğdayı, kara sarımsak, kılçıklı fasulye, dağ ıspanağı, fıstık, hünnap, üvez, ceviz, dut, ahlat gibi diğer yerel ürünlerinin, ayrıca Anadolu arısı, Ankara Keçisi, kara sığır gibi yerel ırkların tanıtımlarını da zaman içinde bu sayfada yapacağız.